Słownik Pojęć Psychologicznych

ACT

Terapia Akceptacji i Zaangażowania (ACT)

Terapia Akceptacji i Zaangażowania należąca do tzw. trzeciej fali terapii poznawczo-behawioralnej. Uczy akceptacji trudnych emocji i myśli bez walki z nimi, rozwijania elastyczności psychologicznej oraz podejmowania konkretnych działań zgodnych z osobistymi wartościami.

ADHD

Zespół nadpobudliwości psychoruchowej

Zaburzenie neurorozwojowe charakteryzujące się trudnościami z koncentracją uwagi, nadmierną ruchliwością i impulsywnością.

ADOS-2

Protokół Obserwacji do Diagnozy Autyzmu ADOS-2

Międzynarodowy złoty standard w diagnostyce spektrum autyzmu u dzieci, młodzieży i dorosłych. Standaryzowany protokół obserwacji bezpośredniej badający komunikację społeczną, wzajemność emocjonalną, język ciała oraz stereotypowe zachowania w toku ustrukturyzowanych prób i zadań.

Atak Paniki

Napady Paniki / Lęk Napadowy

Nagły, obezwładniający napad skrajnego lęku osiągający szczyt w ciągu kilku minut, któremu towarzyszą gwałtowne objawy somatyczne: kołatanie serca, duszność, zawroty głowy, drżenie rąk oraz lęk przed śmiercią lub utratą kontroli. Poddaje się skutecznej terapii CBT.

AuDHD

Podwójna Diagnoza: Spektrum Autyzmu + ADHD (AuDHD)

Kliniczne określenie współwystępowania cech spektrum autyzmu (ASD) oraz zespołu nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi (ADHD) u jednej osoby. Charakteryzuje się napięciem między autystyczną potrzebą rutyny i spokoju sensorycznego a typową dla ADHD potrzebą nowości, stymulacji dopaminowej i zmian.

CBT

Terapia Poznawczo-Behawioralna

Podejście terapeutyczne skupiające się na związku między myślami, emocjami a zachowaniem. Skuteczna w leczeniu lęku, depresji i traumy.

Ciche Dni (Stonewalling)

Stonewalling / Karanie Milczeniem w Związku

Jedna z destrukcyjnych strategii komunikacyjnych w relacji (wg Johna Gottmana tzw. jeden z Czterech Jeźdźców Apokalipsy). Polega na całkowitej odmowie rozmowy, wycofaniu emocjonalnym i karaniu partnera milczeniem w reakcji na konflikt.

DBT

Terapia Dialektyczno-Behawioralna (DBT)

Terapia Dialektyczno-Behawioralna uznawana za złoty standard leczenia zaburzenia osobowości z pogranicza (borderline), chronicznej dysregulacji emocjonalnej oraz zachowań autodestrukcyjnych. Łączy techniki behawioralne z uważnością (mindfulness) i tolerancją dystresu.

DDA i DDD

Dorosłe Dzieci Alkoholików i z Rodzin Dysfunkcyjnych

Określenie zespołu cech osobowościowych i schematów wykształconych w toku dorastania w środowisku chronicznego chaosu, lęku lub braku emocjonalnego bezpieczeństwa w rodzinie z problemem alkoholowym lub dysfunkcją.

DIVA-5

Ustrukturyzowany Wywiad Diagnostyczny ADHD DIVA-5

Ustrukturyzowany wywiad diagnostyczny ADHD u osób dorosłych oparty na kryteriach DSM-5. Bada występowanie 18 kryteriów deficytu uwagi, nadruchliwości i impulsywności zarówno w dorosłości, jak i retrospektywnie w dzieciństwie, wraz z oceną upośledzenia funkcjonowania w sferze zawodowej, społecznej i rodzinnej.

Dysfunkcja Wykonawcza

Zaburzenia Funkcji Wykonawczych (Executive Dysfunction)

Zaburzenie procesów zarządzania poznawczego kory przedczołowej mózgu. Obejmuje trudności z inicjacją działania (prokrastynacja wykonawcza), planowaniem, organizacją kroków, pamięcią roboczą, hamowaniem impulsów oraz elastycznością poznawczą.

EMDR

Eye Movement Desensitization and Reprocessing

Metoda terapii traumy, w której pacjent przetwarza trudne wspomnienia przy jednoczesnej stymulacji bilateralną (ruch oczu, dźwięki lub dotyk).

Fobia Społeczna

Fobia Społeczna (Social Anxiety Disorder)

Zaburzenie lękowe charakteryzujące się uporczywym lękiem przed oceną, krytyką, kompromitacją lub upokorzeniem w sytuacjach społecznych (wystąpienia publiczne, rozmowa z obcymi, jedzenie w towarzystwie). Prowadzi do unikania kontaktów międzyludzkich i izolacji.

Hiperfokus

Hiperfokus (Hyperfocus)

Stan intensywnego, wielogodzinnego skupienia uwagi na jednym konkretnym zadaniu, temacie lub aktywności budzącej wysokie zainteresowanie, przy jednoczesnym ignorowaniu bodźców zewnętrznych, upływu czasu oraz własnych potrzeb fizjologicznych. Charakterystyczny dla profilu ADHD i spektrum autyzmu.

Maskowanie (Camouflaging)

Maskowanie Autystyczne (Camouflaging)

Świadome lub automatyczne tłumienie cech autystycznych i neuroatypowych (np. stymulacji ruchowej, trudności w kontakcie wzrokowym) oraz naśladowanie zachowań osób neurotypowych w celu uniknięcia odrzucenia społecznego. Powszechne zwłaszcza u kobiet; prowadzi do chronicznego wyczerpania i wypalenia.

Meltdown i Shutdown

Reakcje na Przebodźcowanie: Meltdown i Shutdown

Dwa typy reakcji obronnych układu nerwowego osoby w spektrum autyzmu na skrajne przebodźcowanie sensoryczne lub emocjonalne. Meltdown to gwałtowna reakcja zewnętrzna (krzyk, płacz, utrata kontroli), a shutdown to reakcja dośrodkowa polegająca na odcięciu kontaktu ze światem, apatii i czasowym mutyzmie.

Mutyzm Wybiórczy

Mutyzm Wybiórczy (Selective Mutism)

Zaburzenie lękowe wieku dziecięcego polegające na stałej niemożności mówienia w określonych sytuacjach społecznych (najczęściej w przedszkolu, szkole lub wobec obcych), pomimo swobodnego posługiwania się mową w bezpiecznym otoczeniu domowym.

Paraliż ADHD (Freeze)

Paraliż Zadaniowy ADHD (ADHD Freeze / Paralysis)

Stan neuropsychologicznego zablokowania, w którym osoba mimo świadomości konieczności wykonania zadania i obecności silnego stresu nie jest w stanie zainicjować fizycznego działania ani podjąć decyzji. Wynika z przeciążenia kory przedczołowej nadmiarem bodźców lub brakiem dopaminy.

Parentyfikacja

Parentyfikacja (Odwrócenie Ról w Rodzinie)

Zaburzenie ról rodzinnych, w którym dziecko przejmuje odpowiedzialność, zadania i role emocjonalne lub instrumentalne należące do dorosłych rodziców. W dorosłości skutkuje chronicznym poczuciem winy, nadodpowiedzialnością i trudnościami w stawianiu granic.

Przebodźcowanie Sensoryczne

Przebodźcowanie Sensoryczne (Sensory Overload)

Stan przeciążenia układu nerwowego wywołany nadmiarem bodźców zmysłowych (hałas, jaskrawe światło, zapachy, tłum, dotyk ubrań), których mózg nie jest w stanie przefiltrować ani zintegrować. Może prowadzić do silnego lęku, drażliwości lub kryzysu typu meltdown/shutdown.

Psychoterapia

Psychoterapia - proces leczenia psychicznego

Proces terapeutyczny prowadzony przez wykwalifikowanego psychoterapeutę, mający na celu głęboką zmianę emocjonalną i behawioralną.

Psychoterapia Integracyjna

Podejście łączące techniki i koncepcje z różnych szkół terapeutycznych (poznawczo-behawioralnej, psychodynamicznej, humanistycznej i systemowej) w spójny model dopasowany indywidualnie do unikalnej osobowości, problemu i etapu życia pacjenta.

PTSD i cPTSD

Zespół Stresu Pourazowego (PTSD i cPTSD)

Zespół Stresu Pourazowego (PTSD) będący reakcją na pojedyncze traumatyczne wydarzenie zagrażające życiu, oraz Złożony Zespół Stresu Pourazowego (cPTSD) rozwijający się w wyniku długotrwałej, powtarzającej się traumy relacyjnej (np. przemoc w dzieciństwie).

SI

Integracja Sensoryczna

Proces, w którym mózg organizuje informacje docierające ze zmysłów. Terapia SI pomaga dzieciom z nadwrażliwością lub podwrażliwością sensoryczną.

Spektrum Autyzmu (ASD)

Autism Spectrum Disorder

Neurorozwojowe zróżnicowanie wpływające na sposób komunikacji, relacji społecznych i postrzegania świata.

Stanford-Binet 5

Skala Inteligencji Stanford-Binet 5 (SB5)

Nowoczesna skala pomiaru inteligencji i zdolności poznawczych dla osób w wieku od 2 do 85+ lat. Bada Iloraz Inteligencji Pełnej (FSIQ) w podziale na domenę werbalną i niewerbalną w 5 czynnikach poznawczych. Uznawana przez publiczne poradnie psychologiczno-pedagogiczne.

Style Przywiązania

Teoria Więzi i Style Przywiązania

Wzorce budowania bliskich relacji emocjonalnych wykształcone we wczesnym dzieciństwie w kontakcie z głównymi opiekunami (wg teorii Johna Bowlby’ego). Wyróżnia się styl bezpieczny oraz style pozabezpieczne: lękowo-ambiwalentny, unikający oraz zdezorganizowany.

Superwizja

Superwizja terapeutyczna

Regularna konsultacja terapeuty z doświadczonym superwizorem, zapewniająca jakość i bezpieczeństwo procesu terapeutycznego.

Terapia Gestalt

Psychoterapia Gestalt

Humanistyczny nurt psychoterapii kładący nacisk na poszerzanie świadomości tu i teraz, integrację ciała, myśli i emocji oraz branie pełnej odpowiedzialności za swoje wybory. Praca często obejmuje techniki doświadczeniowe, takie jak technika pustego krzesła czy praca z sygnałami ciała.

Terapia Psychodynamiczna

Psychoterapia Psychodynamiczna

Nurt psychoterapii wywodzący się z psychoanalizy, opierający się na założeniu, że nasze myśli, emocje i zachowania są w dużej mierze determinowane przez nieświadome konflikty i wczesnodziecięce wzorce relacji z opiekunami. Skupia się na wglądzie, mechanizmach obronnych i relacji przeniesieniowej z terapeutą.

Terapia Schematów

Terapia Schematów (Schema Therapy)

Nowoczesny nurt integracyjny łączący elementy terapii poznawczo-behawioralnej, teorii przywiązania i Gestaltu. Skupia się na identyfikowaniu i uzdrawianiu wczesnych nieadaptacyjnych schematów (np. opuszczenia, deprywacji emocjonalnej, wadliwości) wykształconych w dzieciństwie w odpowiedzi na niezaspokojone potrzeby emocjonalne.

Terapia Systemowa

Podejście traktujące rodzinę jako system naczyń połączonych. Zmieniając element systemu (np. zachowanie jednego członka rodziny), wpływamy na całość.

Test MOXO

Komputerowy Test Ciągłego Wykonywania MOXO CPT

Komputerowy test ciągłego wykonywania służący do obiektywnego pomiaru czterech kluczowych wymiarów: uwagi, czasu reakcji, impulsywności oraz nadaktywności. Unikalną cechą testu jest obecność zróżnicowanych dystraktorów wzrokowych i słuchowych symulujących naturalne środowisko życia.

Trójkąt Karpmana

Dramatyczny Trójkąt Karpmana

Model psychologiczny z analizy transakcyjnej opisujący nieświadome, destrukcyjne role przyjmowane w konfliktach relacyjnych: Ofiarę (bezradność), Prześladowcę (krytyka, obwinianie) oraz Wybawiciela (nadmierna pomoc zdejmująca odpowiedzialność).

TSR

Terapia Skoncentrowana na Rozwiązaniach

Terapia Skoncentrowana na Rozwiązaniach (Solution-Focused Brief Therapy). Podejście terapeutyczne skupiające się na celach, zasobach i przyszłości klienta, zamiast na drobiazgowej analizie przyczyn problemów z przeszłości. Klient uznawany jest za eksperta od własnego życia.

TUS

Trening Umiejętności Społecznych

Forma terapii grupowej skierowana do dzieci i młodzieży mających trudności w relacjach z rówieśnikami. Uczy rozpoznawania emocji, komunikacji i współpracy.

Wypalenie Rodzicielskie

Wypalenie Rodzicielskie (Parental Burnout)

Stan chronicznego wyczerpania emocjonalnego i fizycznego związanego z pełnieniem roli rodzicielskiej. Objawia się poczuciem utraty kompetencji wychowawczych, dystansowaniem się emocjonalnym od dzieci oraz głębokim poczuciem winy.

Wypalenie zawodowe

Syndrom wypalenia zawodowego (burnout)

Stan chronicznego wyczerpania fizycznego i emocjonalnego spowodowany długotrwałym stresem w pracy. Objawy: brak energii, cynizm, spadek efektywności.